Αίγινα: Ιστορία και Πολιτισμός
Από τις αρχαιολογικές έρευνες έχει αποδειχθεί ότι οι πρώτοι κάτοικοι του νησιού εγκαταστάθηκαν στην περιοχή που σήμερα βρίσκεται η Κολώνα, αριστερά από το λιμάνι της Αίγινας — αν και υπάρχουν ενδείξεις προγενέστερης κατοίκησης στη βορειοανατολική πλευρά του νησιού. Η καταγωγή τους ανάγεται πιθανότατα στην Πελοπόννησο, ενώ ασχολούνταν κυρίως με τη γεωργία και την αλιεία.
Από εκείνη την εποχή και έως τα τέλη του 12ου π.Χ. αιώνα, η Αίγινα δέχθηκε διαδοχικά τις επιδράσεις του Κρητικού και του Μυκηναϊκού πολιτισμού, διαμορφώνοντας έτσι έναν δικό της, ξεχωριστό πολιτιστικό χαρακτήρα. Από τα μυθικά χρόνια έως την καταστροφή της από τον Βαρβαρόσα, το νησί αποτελούσε διαχρονικά πόλο έλξης για νέους εποικιστές, οι οποίοι σταδιακά αφομοιώνονταν στον τοπικό πληθυσμό.
Η προέλευση των πρώτων κατοίκων χάνεται στα βάθη της μυθικής παράδοσης. Περί το 8.000 π.Χ. εμφανίζονται ως κάτοικοι οι υπήκοοι του βασιλιά Αιακού, για τους οποίους άλλοι υποστηρίζουν ότι κατάγονταν από κάποια περιοχή της Θεσσαλίας, ενώ άλλοι τους θεωρούν αυτόχθονες.
Η Αίγινα προσέλκυε διαρκώς νέους κατοίκους, και αυτό οφειλόταν σε δύο βασικούς λόγους: αφενός, τα φυσικά της λιμάνια, ανάμεσά τους ο γνωστός Κρυπτός Λιμήν, προσέφεραν ασφάλεια στους κατοίκους της· αφετέρου, το εσωτερικό του νησιού ήταν ήρεμο και προσιτό, χωρίς ψηλά βουνά και αδιάβατα δάση, που για τους ανθρώπους της αρχαιότητας αποτελούσαν ανυπέρβλητα εμπόδια.
Η Αίγινα στους Περσικούς και τον Πελοποννησιακό Πόλεμο
Όταν ξέσπασαν οι Περσικοί πόλεμοι, η Αίγινα τάχθηκε αρχικά με το μέρος των Περσών, κάτι για το οποίο κατηγορήθηκε για Μηδισμό. Ωστόσο, κατά την εκστρατεία του Ξέρξη το 480 π.Χ., οι Αιγινήτες πολέμησαν στο πλευρό των υπόλοιπων Ελλήνων και συμμετείχαν στη ναυμαχία της Σαλαμίνας με 30 τριήρεις, διακρινόμενοι για τη γενναιότητά τους. Ως αναγνώριση της ανδρείας τους, το Μαντείο των Δελφών τους απένειμε το «έπαθλο ανδρείας». Οι Αιγινήτες επέστρεψαν στο νησί τους φορτωμένοι με λάφυρα και χρυσούς αστέρες των Περσών, με επικεφαλής τους αρχηγούς τους Κριό, Πολύκριτο, Πυθέα και Ιοχένοο, φέρνοντας μαζί τους και τριάντα νεκρούς. Οι κάτοικοι του νησιού τους υποδέχθηκαν με μεγάλες τιμές και έθαψαν τους πεσόντες με ξεχωριστές τελετές. Οι τάφοι των Σαλαμινομάχων βρίσκονται σε βραχώδες ακρωτήρι στη βόρεια πλευρά της Αίγινας, στην περιοχή Λιβάδι, απέναντι από το σπίτι του συγγραφέα Νίκου Καζαντζάκη.
Ο ηρωισμός των Αιγινητών και η ναυτική τους ικανότητα προκάλεσαν τον φόβο των Αθηναίων, οι οποίοι αντιλήφθηκαν πόσο σημαντική δύναμη αντιπροσώπευε το νησί. Αμέσως μετά τη Σαλαμίνα, η Αθήνα άρχισε να μεθοδεύει την περιθωριοποίηση της Αίγινας. Με πρόφαση ότι οι Αιγινήτες επεδίωκαν συμμαχία με τους Κορίνθιους, οι Αθηναίοι τους επιτέθηκαν και διέλυσαν τον στόλο τους το 459 π.Χ. σε ναυμαχία μπροστά στο νησί Κεκρυφάλεια, το σημερινό Αγκίστρι, όπου ο αιγινήτικος στόλος πολέμησε ενωμένος με τους στόλους της Κορίνθου και της Επιδαύρου. Στη συνέχεια, οι Αθηναίοι ανάγκασαν τους Αιγινήτες να παραδώσουν τον στόλο τους και να γκρεμίσουν τα τείχη τους, επιβάλλοντάς τους φόρο υποτέλειας 30 ταλάντων ετησίως — δηλαδή 1.100 κιλά χρυσού και αργύρου — τον οποίο οι Αιγινήτες πλήρωναν επί 18 συναπτά χρόνια.
Η έχθρα μεταξύ των δύο πόλεων ανακόπηκε προσωρινά από το κοινό συμβούλιο των Ελλήνων. Κατά τον Πελοποννησιακό πόλεμο όμως, οι Αθηναίοι, φοβούμενοι ότι η Αίγινα θα συμμαχούσε με τους Σπαρτιάτες προσφέροντάς τους ένα προγεφύρωμα μπροστά στο λιμάνι τους, κατέλαβαν το νησί και εκδίωξαν τους κατοίκους του. Στη θέση τους εγκαταστάθηκαν Αθηναίοι κληρούχοι, μεταξύ των οποίων ο Αριστοφάνης και ο Αρίστωνας, πατέρας του Πλάτωνα. Οι εκδιωχθέντες Αιγινήτες κατέφυγαν στη Σπάρτη, στην περιοχή του Θυρέα, και επέστρεψαν στην πατρίδα τους με τη λήξη του Πελοποννησιακού πολέμου το 404 π.Χ., όταν ο Λύσανδρος νίκησε τους Αθηναίους στους Αιγός Ποταμούς και κατέλαβε την πόλη τους.
Από εκείνη τη στιγμή, η Αίγινα άρχισε να χάνει σταδιακά την παλαιά της αίγλη. Εντάχθηκε στην Αχαϊκή Συμπολιτεία και αργότερα στην Αιτωλική. Οι Αιτωλοί την πούλησαν το 210 π.Χ., έναντι 30 ταλάντων, στον βασιλιά της Περγάμου Άτταλο Α΄. Το 133 π.Χ., ο Άτταλος Γ΄ παραχώρησε το νησί, μαζί με ολόκληρο το κράτος της Περγάμου, στους Ρωμαίους, οι οποίοι το χρησιμοποιούσαν ως τόπο παραθερισμού για τους άρχοντες της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.
Βυζαντινοί Χρόνοι και Νεότερη Ιστορία
Τον Σεπτέμβριο του 1687 η Αίγινα καταλήφθηκε από τον Βενετό Μοροζίνη και με τη συνθήκη του Κάρλοβιτς παρέμεινε βενετική κτήση. Το 1715, μετά την πτώση της Κορίνθου, περιήλθε σχεδόν αμαχητί στους Τούρκους και παραχωρήθηκε οριστικά σε αυτούς με τη συνθήκη του Πασσάροβιτς το 1718.
Κατά την επανάσταση του Ορλώφ, όταν οι Ρώσοι εγκατέλειψαν την Πελοπόννησο το 1770, οι νησιώτες — με εξαίρεση τους Συριανούς — υποτάχθηκαν στον ρωσικό στόλο. Η ρωσική κατοχή στην Αίγινα διατηρήθηκε ωστόσο μόνο έως το 1772, και με την υπογραφή της συνθήκης του Καϊναρτζή το 1774 τα νησιά επανήλθαν στην κυριαρχία του Σουλτάνου.
Όταν ξέσπασε ο νέος Ρωσοτουρκικός πόλεμος (1787–1792) και ο Λάμπρος Κατσώνης προσπαθούσε να πυροδοτήσει νέα επανάσταση, οι περισσότεροι νησιώτες αντιμετώπισαν με δυσπιστία τα νέα κηρύγματα της Μεγάλης Αικατερίνης. Αρωγός του Κατσώνη έγινε τότε ο Ανδρούτσος, πατέρας του Οδυσσέα, ο οποίος με τις αρματολίτικες ομάδες του επιβιβάστηκε σε πλοία για να προσφέρει ουσιαστική βοήθεια. Το 1792, μετά τη ναυμαχία του Σουνίου, το πλοίο του Ανδρούτσου εξαναγκάστηκε από τρικυμία να καταπλεύσει στην Αίγινα, όπου οι Τούρκοι τους εντόπισαν και τους επιτέθηκαν. Ο Ανδρούτσος κατόρθωσε να διαφύγει και κατέφυγε στη Μάνη μαζί με τον Κατσώνη.
Σημαντική ήταν και η συμβολή της Αίγινας κατά την Επανάσταση του 1821. Τον Σεπτέμβριο του 1826 εγκαταστάθηκε στο νησί η έδρα της Ελληνικής Διοίκησης, και τον Ιανουάριο του 1828 η πρώτη ελληνική κυβέρνηση υπό τον Ιωάννη Καποδίστρια. Έτσι η Αίγινα κατέχει μια μοναδική θέση στη νεότερη ελληνική ιστορία: υπήρξε η Πρώτη Πρωτεύουσα του νεοσύστατου Ελληνικού Κράτους για σχεδόν δύο χρόνια, από το 1828 έως το 1829.
Η Αίγινα την Καποδιστριακή Περίοδο
Στη μικρή αυτή νήσο του Σαρωνικού η ιστορία επεφύλαξε μια εξαιρετική τιμή: να υποδεχθεί τον πρώτο Κυβερνήτη της ελεύθερης Ελλάδας, τον Ιωάννη Καποδίστρια. Ήταν ένα όνειρο τεσσάρων και πλέον αιώνων που έγινε πραγματικότητα στις 12 Ιανουαρίου 1828, όταν ο πρώτος Κυβερνήτης αποβιβάστηκε στην παραλία της Περιβόλας. Ο Καποδίστριας έφτασε στην Αίγινα με το αγγλικό πολεμικό πλοίο «Warspite», συνοδευόμενος από το γαλλικό «Ήρα» και το ρωσικό «Ελένη».
Στις 26 Ιανουαρίου 1828 ορκίστηκε στον Μητροπολιτικό Ναό της Αίγινας ως πρώτος Κυβερνήτης της Ελλάδας, και το νησί ανακηρύχθηκε πρώτη Πρωτεύουσα του νεοσύστατου κράτους, αναλαμβάνοντας ρόλο διοικητικού, εμπορικού και πνευματικού κέντρου της χώρας. Ο πληθυσμός του αυξήθηκε ραγδαία, φτάνοντας εκτιμώμενα τις 100.000 κατοίκους. Την περίοδο εκείνη ανεγέρθηκαν στην Αίγινα περίλαμπρα κτίρια, που χρησίμευαν είτε ως κατοικίες αρχόντων και εύπορων πολιτών είτε ως δημόσια κτίρια και ιδρύματα.
Μετά τη μεταφορά της Πρωτεύουσας στο Ναύπλιο στις 3 Οκτωβρίου 1829, η Αίγινα πέρασε περιόδους οικονομικής κρίσης, ενώ το μεγαλύτερο μέρος των προσφύγων που είχαν έλθει εγκατέλειψε το νησί επιστρέφοντας στις πατρίδες τους.
Νεότερα Χρόνια
Στα τέλη του 19ου αιώνα και στις αρχές του 20ού, η οικονομική ανάκαμψη του νησιού στηρίχθηκε κυρίως στο εμπόριο, την αλιεία και την επεξεργασία σφουγγαριών. Την εποχή εκείνη οι εύποροι έμποροι έκτισαν τα νεοκλασικά κτίρια που κοσμούν μέχρι σήμερα το λιμάνι της Αίγινας. Παράλληλα, η παραγωγή των περίφημων αιγινήτικων κανατιών και η ευρεία χρήση του αιγινήτικου πωρόλιθου συνέβαλαν, έστω και προσωρινά, στην ενίσχυση της τοπικής οικονομίας.
Την ίδια περίοδο εμφανίστηκε στην Αίγινα μια νέα καλλιέργεια που επρόκειτο να αλλάξει την οικονομική και πολιτισμική ταυτότητα του νησιού: η φιστικιά. Τα πρώτα φυτά έφερε από τη Συρία ο Νίκος Πέρογλου, και στα επόμενα χρόνια η καλλιέργεια αυτή εξελίχθηκε στη σημαντικότερη και πιο αποδοτική της Αίγινας. Το φιστίκι Αιγίνης όχι μόνο έδωσε στο νησί οικονομική ανθηρότητα, αλλά το έκανε και πάλι γνωστό σε ολόκληρο τον κόσμο, χαρίζοντας το όνομά του στο προϊόν αυτό.
Στις μέρες μας, η οικονομία του νησιού στηρίζεται κυρίως στον τουρισμό. Η καλοδιατηρημένη πόλη και τα γραφικά χωριά, το εξαιρετικό κλίμα, οι πλούσιες τουριστικές υποδομές, τα αρχαία μνημεία και εκείνα των νεότερων ιστορικών χρόνων, τα κέντρα θρησκευτικής λατρείας, η ζωντανή πολιτιστική δραστηριότητα, η κοντινή απόσταση από το λεκανοπέδιο της Αττικής και η συχνή ακτοπλοϊκή σύνδεση καθιστούν την Αίγινα έναν από τους πιο αγαπημένους προορισμούς για κάθε φίλο του νησιού.
