Αρχαιολογικοί Χώροι
Η Αίγινα κατά τον 17ο–16ο αιώνα π.Χ. κατείχε σημαντικό ρόλο στο εμπόριο. Από εκείνη την περίοδο αναπτύχθηκε στην περιοχή της Κολώνας, δίπλα στο λιμάνι, μια κοινότητα της νεολιθικής εποχής που αποτέλεσε ισχυρό κέντρο για την ευρύτερη περιοχή.
Για τη μελέτη της Αρχαίας Αίγινας οι πηγές μας παραμένουν αρκετά ελλιπείς, καθώς το νησί δοκιμάστηκε από σοβαρές καταστροφές ανά τους αιώνες. Αρχαίοι συγγραφείς που μας βοηθούν με τα γραπτά τους είναι οι Ηρόδοτος, Στράβων, Παυσανίας, Λουκιανός, Ξενοφών, Ισοκράτης και Πίνδαρος. Οι σημαντικότεροι αρχαιολογικοί χώροι είναι τρεις: ο Λόφος της Κολώνας με τον ναό του Απόλλωνα, ο Ναός της Αφαίας και ο Βωμός του Ελλανίου Δία στο Όρος.
Ο Λόφος της Κολώνας
Από ανασκαφές του 1903 αποδείχθηκε ότι ο Λόφος της Κολώνας υπήρξε ακρόπολη από τους προϊστορικούς χρόνους (Υστερονεολιθική εποχή, 4.000 π.Χ.) και αργότερα παρέμεινε ως ακρόπολη και ιερός τόπος. Σώζονται στην περιοχή λείψανα από την πρώιμη εποχή του χαλκού (3.000 π.Χ.), οικοδομικά σύνολα και κεραμικά. Στη νοτιοδυτική πλαγιά του λόφου εντοπίστηκε πρωτοελλαδικός οικισμός (2.500–2.000 π.Χ.), ενώ στα βορειοανατολικά του νησιού εκτεινόταν οχυρωμένος μεσοελλαδικός οικισμός μήκους 26 χιλιομέτρων. Βρέθηκαν επίσης λείψανα κτισμάτων της μυκηναϊκής εποχής.
Το ακρωτήριο της Κολώνας περικλειόταν από ψηλά τείχη διαφόρων περιόδων και αποτελούσε πολυπληθή πόλη, ακριβώς πάνω από το εμπορικό λιμάνι και τον Κρυπτό Λιμένα, όπου αγκυροβολούσαν τα πολεμικά πλοία. Μέσα στα τείχη έχουν διασωθεί δείγματα αρχιτεκτονικής, κεραμικά, πήλινα ειδώλια, ναοί, τάφοι, στάδια και τμήματα οχυρώσεων. Τον 10ο αιώνα μ.Χ. η πόλη καταστράφηκε από Σαρακηνούς πειρατές και οι κάτοικοι αναζήτησαν καταφύγιο στο εσωτερικό του νησιού, ιδρύοντας την Παλαιοχώρα.
Στα σημαντικότερα μνημεία της πόλης της Κολώνας συγκαταλέγονται: ο ναός του Απόλλωνα και πιθανώς του Ποσειδώνα, οι ναοί της Θεσμοφόρου Δήμητρας, της Αρτέμιδος, του Διονύσου και της Εκάτης, τα κτίρια του Αιακείου, του Βουλευτηρίου και του Ατταλείου, το Θέατρο, το Στάδιο, αρκετοί τάφοι, ο Τάφος του Φώκου, καθώς και εκτεταμένα οχυρωματικά έργα όπως τείχη, λιμάνια, μώλοι και υδραγωγεία.
Ο Ναός του Απόλλωνα στην Κολώνα
Στην κορυφή της Κολώνας αποκαλύφθηκαν τα θεμέλια του ναού του Απόλλωνα (520–500 π.Χ.), δωρικού περίπτερου ρυθμού, με δώδεκα κίονες στις μακρές πλευρές και έξι στις στενές. Σήμερα διασώζεται όρθια μία μόνο δωρική κολώνα ύψους 8 μέτρων, που ανήκε στον οπισθόδομο του ναού. Σύμφωνα με τον Chandler, το 1975 υπήρχαν ακόμη δύο όρθιες κολώνες, από τις οποίες η μία διέθετε και κιονόκρανο με επιστύλιο. Τα αετώματα ήταν κατασκευασμένα από πάριο μάρμαρο και απεικόνιζαν αμαζονομαχίες.
Ο ναός ήταν κτισμένος πάνω σε παλαιότερα θεμέλια και σύμφωνα με τον Βέλτερ ενδέχεται να σχετίζεται και με τη λατρεία του Ποσειδώνα. Ο Απόλλωνας τιμούνταν στην Αίγινα και ως Δελφίνιος, τόσο πολύ ώστε οι Αιγινήτες αντικατέστησαν το παλαιό τους νόμισμα, τη χελώνα, με το δελφίνι.
Ναός Θεσμοφόρου Δήμητρας
Ο μόνος που μνημονεύει τον ναό της Θεσμοφόρου Δήμητρας, προστάτιδας της γεωργίας και του γάμου, είναι ο Ηρόδοτος. Η ακριβής θέση του στον λόφο της Κολώνας δεν έχει προσδιοριστεί.
Ναός της Εκάτης
Μέσα στην πόλη της Αίγινας υπήρχε ναός λατρείας της θεάς Εκάτης, η θέση του οποίου επίσης δεν έχει προσδιοριστεί. Ο Παυσανίας αναφέρει ότι η θεά ήταν πολιούχος της Αίγινας και ότι στον ναό φυλασσόταν μονόμορφο ξόανό της.
Ναοί Αρτέμιδος, Απόλλωνα, Διονύσου και Ποσειδώνα
Σύμφωνα με τον Παυσανία, οι ναοί του Απόλλωνα, της Αρτέμιδος και του Διονύσου βρίσκονταν κοντά ο ένας στον άλλο, με τους ναούς της Αρτέμιδος και του Διονύσου δυτικά του ναού του Απόλλωνα. Μετά την ανακάλυψη επιγραφής στο εκκλησάκι του Ταξιάρχη Μιχαήλ στην ακτή του Μαραθώνα — με το κείμενο «ΟΡΟΣ ΤΕΜΕΝΟΣ ΑΠΟΛΛΩΝΟΣ ΚΑΙ ΠΟΣΕΙΔΩΝΟΣ» — υποτέθηκε ότι ο ναός του Ποσειδώνα ίσως βρισκόταν μακριά από τον λόφο της Κολώνας, μεταξύ Αίγινας και Πέρδικας. Ανασκαφές και έρευνες εντόπισαν όλους τους ναούς εκτός από εκείνον του Ποσειδώνα, ο οποίος παραμένει αδύνατο να εντοπιστεί.
Αιάκειο
Κατά τον Παυσανία, το Αιάκειο αποτελούσε τον τάφο του Αιακού και βρισκόταν σε περίοπτη θέση μέσα στην πόλη. Εκεί υπήρχε βωμός περιτριγυρισμένος από περίβολο με λευκές πέτρες και αιωνόβιες ελιές. Στην είσοδο του περιβόλου ήταν αναρτημένες μαρμάρινες πλάκες με εικόνες των πρέσβεων των ελληνικών πόλεων που είχαν ελθεί να παρακαλέσουν τον Αιακό να προσευχηθεί στον Δία. Ο Βέλτερ τοποθετεί το Αιάκειο στη νοτιοδυτική γωνία, απέναντι από τον ναό του Απόλλωνα.
Βουλευτήριο
Λίγο βορειότερα από το Αιάκειο, κατά τον Βέλτερ, βρισκόταν το Βουλευτήριο, διοικητικό κτίριο που συγκέντρωνε τις θρησκευτικές λειτουργίες της πόλης. Σήμερα σώζονται μερικά αρχαία λείψανα που αποδίδονται σε αυτό.
Ατταλείο
Στα δυτικά της ακρόπολης της Κολώνας διακρίνονται λείψανα τετράγωνου τεμένους που αποδίδονται στον Άτταλο Β΄.
Τάφος του Φώκου
Δυτικά του ναού του Απόλλωνα και κοντά στο Αιάκειο, κατά τον Παυσανία, βρισκόταν τύμβος που είχε κτίσει ο Τελαμώνας, μεταμελημένος για τον φόνο, προς τιμήν του αδελφού του Φώκου. Σήμερα δεν υπάρχουν σαφή λείψανα που να αποδίδονται σε αυτόν τον τάφο, αν και πολλοί τον τοποθετούν στη θέση «Βουνάκι», βορειοδυτικά του φάρου στα Πλακάκια.
Θέατρο και Στάδιο
Από τα δύο αυτά μνημεία δεν διασώζεται κανένα ίχνος. Το αρχαίο θέατρο ήταν κτισμένο στη νοτιοανατολική γωνία του λόφου της Κολώνας, σε φυσικό κοίλωμα, και ο Παυσανίας αναφέρει ότι ήταν συγκρίσιμο σε μέγεθος και τεχνοτροπία με εκείνο της Επιδαύρου. Πίσω από το θέατρο εκτεινόταν το Στάδιο. Και τα δύο πιστεύεται ότι κτίστηκαν κατά την κλασική εποχή. Παραδίδεται επίσης ότι ο Ι. Καποδίστριας είχε ανεγείρει πάνω από το αρχαίο θέατρο λοιμοκαθαρτήριο, το οποίο επίσης δεν σώζεται σήμερα.
Αρχαία Λιμάνια
Η προϊστορική πόλη της Αίγινας ήταν χτισμένη στον λόφο της Κολώνας και αργότερα επεκτάθηκε στη σημερινή πόλη. Γύρω από τον λόφο διαμορφώνονταν μικροί ανοιχτοί όρμοι, στους οποίους κατασκευάστηκε κατά την αρχαιότητα ένα εκτεταμένο συγκρότημα λιμανιών, ανάλογο με τη μεγάλη ναυτική δύναμη που είχε αναπτύξει το νησί γύρω στον 8ο αιώνα π.Χ.
Το συγκρότημα αυτό αποτελούσε ένα από τα σημαντικότερα τεχνικά έργα της εποχής. Εκτεινόταν από το ακρωτήριο των Αγίων Αποστόλων στα Πλακάκια, βορειοδυτικά της πόλης, έως τον όρμο του Μαραθώνα, με σειρές χτιστών μόλων και κυματοθραυστών. Αποτελούνταν από δύο μεγάλα κλειστά λιμάνια και ένα μικρότερο εξωτερικό:
Το Εμπορικό Λιμάνι, που αντιστοιχεί περίπου στο σημερινό λιμάνι, προφυλασσόταν από τείχη και δύο πύργους. Πάνω στα θεμέλια του δεξιού πύργου κτίστηκε αργότερα το εκκλησάκι του Αγίου Νικολάου του Θαλασσινού, ενώ στα θεμέλια του αριστερού, στη σημερινή θέση «Και», ανεγέρθηκε με διαταγή του δόγη Φραγκίσκου Μοροζίνι το βενετσιάνικο Μπούρτζι (1463 μ.Χ.). Κοντά στο Εμπορικό Λιμάνι βρισκόταν ο ναός της Αφροδίτης.
Το Πολεμικό Λιμάνι, γνωστό και ως «Καραντίνα» ή Κρυπτός Λιμήν, φιλοξενούσε στις γύρω περιοχές το αρχαίο θέατρο, το στάδιο και τους ναούς Απόλλωνος, Αρτέμιδος και Διονύσου. Και τα δύο κύρια λιμάνια ήταν κλειστά και προφυλαγμένα με τείχη, με στενά περάσματα που σφραγίζονταν με αλυσίδες — ίχνη των τειχών αυτών διακρίνονται μέχρι σήμερα κάτω από την επιφάνεια της θάλασσας.
Το Εξωτερικό Λιμάνι βρισκόταν στο βόρειο τμήμα του λόφου, κάτω από το σημερινό ξενοδοχείο «Ναυσικά», και προφυλασσόταν από τον βοριά με κυματοθραύστη, τα ίχνη του οποίου διακρίνονται ακόμη κάτω από τη θάλασσα.
Εκτός από τα θαλάσσια τείχη, χερσαίο τείχος περιέκλειε τον λόφο της Κολώνας από την ξηρά, ξεκινώντας από το αγκυροβόλι του εξωτερικού λιμανιού και καταλήγοντας στον μόλο του Και. Έτσι η πόλη ήταν πλήρως οχυρωμένη τόσο από τη θάλασσα όσο και από τη στεριά. Δυστυχώς, μεγάλο μέρος του αρχαίου λιμανιού καταστράφηκε στη σύγχρονη εποχή από την κατασκευή νέων προβλητών και τη χρήση των αρχαίων λίθων σε άλλες οικοδομικές εργασίες στην Αίγινα και τις γύρω περιοχές.
Αρχαίο Υδραγωγείο
Η Αίγινα αντιμετώπιζε διαχρονικά πρόβλημα έλλειψης νερού, λόγω περιορισμένων βροχοπτώσεων και συχνά μεγάλου πληθυσμού. Στην αρχαιότητα υδρευόταν από υπόγειες στέρνες, φυσικές πηγές, συλλέκτες νερού και πηγάδια, αλλά και από ένα αξιόλογο από τεχνικής απόψεως αρχαίο υδραγωγείο.
Το υδραγωγείο αυτό τροφοδοτούσε με νερό την πόλη της Αίγινας και πιθανολογείται ότι κατασκευάστηκε το 528 ή το 520 π.Χ. Αποτελούνταν από σήραγγα μήκους 5.500 μέτρων, με αφετηρία την περιοχή του Κοντού, νότια του χειμάρρου Μαρινά. Συγκέντρωνε τα νερά βροχής από τα γύρω βουνά μέσω πλατιών αγωγών, τα οδηγούσε στη δεξαμενή του Μεριστού — την κεντρική δεξαμενή του συστήματος — και από εκεί τα διοχέτευε στην Κολώνα και την πόλη. Ολόκληρο το νησί ήταν διαρρεόμενο από υπόγειες στοές που συγκέντρωναν νερά από όλα τα σημεία και τα οδηγούσαν στην κεντρική δεξαμενή. Κάθε στοά είχε ύψος ίσο με το ανάστημα ανθρώπου και διέθετε φεγγίτες προς το έδαφος για την είσοδο των τεχνιτών συντήρησης. Το δάπεδο και οι τοίχοι ήταν χτισμένοι με τούβλο, ενώ η οροφή και το δάπεδο καλύπτονταν με πλάκες.
Στην περιοχή του Γεωργικού Συνεταιρισμού ανακαλύφθηκε έργο ύδρευσης μεγάλης αρχαιολογικής σημασίας, με πολλούς θαλάμους και πηγάδια. Στη θέση «Φαράκλα» εντοπίστηκαν τα ίχνη ενός δεύτερου υδραγωγείου, χρονολογούμενου στην κλασική αρχαιότητα, συνολικού μήκους 2.500 μέτρων. Στα θεμέλια του αρχαίου ναού της Κολώνας βρέθηκε επίσης μεγάλη δεξαμενή νερού που διοχέτευε το νερό του υδραγωγείου προς την πόλη.
Αρχαίοι Τάφοι ή «Θρακιές»
Το πλήθος και η ποικιλία των αρχαίων τάφων στην Αίγινα εντυπωσιάζουν, αποκαλύπτοντας το μέγεθος του πληθυσμού και τον πλούτο της αρχαίας πόλης. Λαξευτοί τάφοι διαφόρων εποχών βρέθηκαν στον λόφο της Κολώνας, στην περιοχή του Ορφανοτροφείου και σε πολλά άλλα σημεία, όπως το Λιβάδι, η Όμορφη Εκκλησιά, ο Μεριστός, γύρω από τους αγωγούς του αρχαίου υδραγωγείου και στην οδό Αφαίας προς τον Ασώματο. Πολλοί τάφοι ήταν ιδιαίτερα πολυτελείς, στρωμένοι με ψηφιδωτά, με τοιχογραφίες και επιγραφές.
Κατά την περίοδο της Επανάστασης, αρκετοί από αυτούς ανοίχθηκαν για να στεγάσουν πρόσφυγες, ενώ τα κτερίσματά τους πουλήθηκαν σε ξένους περιηγητές ή το οικοδομικό υλικό τους χρησιμοποιήθηκε σε άλλες κατασκευές.
Αρχαία Τείχη
Στον λόφο της Κολώνας διακρίνονται τείχη προϊστορικών πόλεων καθώς και τμήμα τείχους της ελληνιστικής εποχής. Τα τείχη της αρχαίας πόλης της Αίγινας καταστράφηκαν μετά την ήττα των Αιγινητών από τους Αθηναίους και ξαναχτίστηκαν μετά τον Πελοποννησιακό πόλεμο. Τα νέα τείχη είχαν πάχος δέκα ποδών και ενισχύονταν με πύργους σε στρατηγικά σημεία. Ξεκινούσαν από τον κυματοθραύστη που κάλυπτε τον ανοιχτό όρμο βορειοδυτικά της Κολώνας, περνούσαν δίπλα στον πύργο του Ράλλη, πίσω από τα ξενοδοχεία Δανάη και Ναυσικά και τα σπίτια Περσάκη και Πετρίτη, κάλυπταν τη μεγάλη δεξαμενή στον Μεριστό και κατέληγαν στον μόλο του Και, όπου συνδέονταν με τα τείχη των λιμανιών. Έτσι η πόλη ήταν πλήρως οχυρωμένη τόσο από τη στεριά όσο και από τη θάλασσα.
Μνημεία έξω από την πόλη
Εκτός από τα μνημεία εντός της πόλης, αξίζει να αναφερθούν και τα σημαντικά μνημεία που βρίσκονται στο ευρύτερο νησί: ο ναός και το Ιερό της Αφαίας κοντά στην Αγία Μαρίνα, ο βωμός του Ελλανίου-Πανελληνίου Δία στην κορυφή του Όρους, το ιερό του Ηρακλή στα βόρεια του νησιού, το ιερό της Αθηνάς, η αρχαία Τριπυργία και οι διάσπαρτοι τάφοι σε όλη την έκταση του νησιού.
Ο Ναός της Αφαίας
Πάνω από την Αγία Μαρίνα, σε ύψωμα βορειοανατολικά του νησιού και σε απόσταση 15 χιλιομέτρων από την πρωτεύουσα, υψώνεται περήφανα ο Ναός της Αφαίας — ένα ανεπανάληπτο έργο της αρχαίας ελληνικής αρχιτεκτονικής, τεχνικής, καλλιτεχνικής και γεωμετρικής τελειότητας. Η θεά Αφαία («άφαντη») λατρευόταν αποκλειστικά στην Αίγινα από τους προϊστορικούς χρόνους και αποτέλεσε σημαντικό συμβολικό κέντρο του ελληνικού κόσμου. Ο ναός είναι κτισμένος σε ίση απόσταση από τον Παρθενώνα και τον ναό του Ποσειδώνα στο Σούνιο, με τους οποίους σχηματίζει το λεγόμενο «Ιερό Τρίγωνο» της αρχαιότητας.
Τα παλαιότερα κτίσματα στην περιοχή χρονολογούνται στον 8ο π.Χ. αιώνα. Το 510 π.Χ. μεγάλη πυρκαγιά κατέστρεψε τη στέγη του πρώτου δωρικού ναού και οι Αιγινήτες αποφάσισαν να τον ανοικοδομήσουν ακόμη λαμπρότερο, διατηρώντας την πύλη και τον μεγάλο βωμό και διακοσμώντας τον με γλυπτά της Αιγινήτικης Σχολής. Ο νέος ναός ολοκληρώθηκε περί το 500 π.Χ.
Αρχιτεκτονικά Χαρακτηριστικά
Πρόκειται για τον τελευταίο δωρικό αρχαϊκό ναό, περίπτερο και διπλό εν παραστάσι, αφιερωμένο στην Αθηνά Αφαία. Αποτελεί τομή για την αρχαία ελληνική αρχιτεκτονική, καθώς εγκαταλείπει τις επιμήκεις αναλογίες των αρχαϊκών ναών και εγκαθιδρύει αρμονικότερη σχέση μεταξύ μήκους και πλάτους, με 6 κίονες στις στενές και 12 στις μακρές πλευρές. Οι διαστάσεις του στυλοβάτη είναι 13,77 x 28,81 μέτρα. Οι δίτονες («διώροφες») κιονοστοιχίες που χωρίζουν τον σηκό σε τρία κλίτη αποτελούν νεωτερικό στοιχείο που απαντά αργότερα και στον ναό του Δία στην Ολυμπία και στον Παρθενώνα. Το κατασκευαστικό υλικό των κιόνων, των τοίχων και του επιστυλίου είναι τοπικός πωρόλιθος, ενώ τα αετώματα είναι από παριανό μάρμαρο.
Και στα δύο αετώματα δεσπόζει η μορφή της Αθηνάς: το ανατολικό απεικονίζει την εκστρατεία του Ηρακλή κατά του βασιλιά Λαομέδοντα, ενώ το δυτικό την Τρωική Εκστρατεία με τους Αιακίδες ήρωες, τον Αχιλλέα και τον Αίαντα. Τα γλυπτά ανακαλύφθηκαν το 1811 από τους Von Hallerstein και C.R. Cockerell, δημοπρατήθηκαν στην Ιταλία και αγοράστηκαν από τον Βαυαρό βασιλιά Λουδοβίκο Α΄, πατέρα του βασιλιά Όθωνα. Σήμερα εκτίθενται στη Γλυπτοθήκη του Μονάχου.
Μυθολογία
Πληροφορίες για την Αφαία μας δίνει ο Παυσανίας μέσα από κρητικές παραδόσεις. Σύμφωνα με αυτές, από τον Δία και την Κάρμη γεννήθηκε η Βριτόμαρτις, κοπέλα που αγαπούσε το κυνήγι και χαιρόταν την ιδιαίτερη εύνοια της Αρτέμιδος. Την ερωτεύτηκε ο Μίνωας και για να γλιτώσει από αυτόν έπεσε στη θάλασσα, όπου μπλέχτηκε στα δίχτυα ψαράδων που την πήραν μαζί τους στο καράβι. Εκεί την ερωτεύτηκε ένας ναύτης και η Βριτόμαρτις αναγκάστηκε να πέσει ξανά στη θάλασσα. Κολυμπώντας έφτασε στην Αίγινα, όπου χάθηκε μέσα στο δάσος με θεϊκή επέμβαση. Γι' αυτό οι ναύτες την ονόμασαν Αφαία, δηλαδή «άφαντη» και «αφανέρωτη». Στην Κρήτη ήταν επίσης γνωστή ως Δίκτυννα.
Ο Βωμός του Ελλανίου Δία — Ελλάνιο Όρος
Στο κέντρο περίπου της νήσου Αίγινας υψώνεται το Ελλάνιο Όρος, το ψηλότερο βουνό του νησιού με υψόμετρο 532 μέτρων. Συνδέεται με τη λατρεία του Ελλανίου Δία, του βροχοποιού θεού, στον οποίο προσευχήθηκε ο μυθικός πρώτος βασιλιάς της Αίγινας, Αιακός, για να λήξει η ανομβρία που έπληττε την Ελλάδα. Το βουνό ονομάζεται επίσης «Ανάληψη» από το εκκλησάκι στην κορυφή του, ενώ πολλοί περιηγητές και ο Α. Μουστοξύδης, διευθυντής του πρώτου Αρχαιολογικού Μουσείου, το αναφέρουν ως «Προφήτης Ηλίας».
Από πληροφορίες περιηγητών και από μελέτες και ανασκαφές του Γερμανικού Αρχαιολογικού Ινστιτούτου προκύπτει ότι η περιοχή είχε ιδιαίτερη σπουδαιότητα κατά την προϊστορική, ελληνιστική και βυζαντινή εποχή. Αυτό φανερώνεται από τα εξής ευρήματα:
Στην κορυφή του Όρους, στη θέση όπου βρίσκεται σήμερα το εκκλησάκι του Προφήτη Ηλία, υπήρχε ο αρχαιότερος ναός της Ευρώπης — τρεις γενεές πριν από τον Τρωικό πόλεμο — αφιερωμένος στον Ελλάνιο Δία. Μεγάλες λαξευμένες πέτρες εντοιχισμένες στο εκκλησάκι αποτελούν πιθανώς τμήματα εκείνου του ναού, ενώ στο εσωτερικό του διατηρούνται αρχαίοι τραχίτες, ηφαιστειογενή πετρώματα. Στην κορυφή βρέθηκε επίσης μυκηναϊκός οικισμός, ενώ στο γειτονικό χωριό Λαζάρηδες εντοπίστηκαν μυκηναϊκοί τάφοι. Στη δυτική πλευρά, στη θέση Σφυρίχτρες, βρέθηκαν απομεινάρια κτισμάτων της ελληνιστικής εποχής και ερείπια του βυζαντινού μοναστηριού του Αγίου Νικολάου, στη θέση του οποίου σήμερα υπάρχει ο ναός των Ταξιαρχών, κτισμένος τον 14ο αιώνα.
Χαρακτηριστική είναι η αρχαία δοξασία που αναφέρει ο Θεόφραστος και παραμένει γνωστή μέχρι σήμερα: όταν η κορυφή του Όρους σκεπαστεί με σύννεφα, η βροχή πλησιάζει — μια παράδοση άμεσα συνδεδεμένη με τη δέηση του Αιακού προς τον Ελλάνιο Δία. Η πορεία προς την ιερή αυτή κορυφή γίνεται μέχρι σήμερα από ένα δυσπρόσιτο ανηφορικό μονοπάτι.
Η περιοχή του Όρους συμπεριλαμβάνεται ανάμεσα στις 500 πιο ιστορικές και φυσικού κάλλους ελληνικές περιοχές και στους 24 σημαντικότερους προορισμούς της Αττικής, ενώ προστατεύεται από το ελληνικό κράτος με σχετική νομοθεσία (ΦΕΚ 527/1957, ΦΕΚ 226/13-1-1998, ΦΕΚ 1039/1980).
